Pianina i fortepiany

Historia fortepianów

Historia fortepianu rozpoczęła się od wzmianki o instrumencie piano e forte w 1598 roku, jednak za właściwego twórcę uważa się Bartolomeo Cristoforiego. Około 1711 roku skonstruował on clavicembalo col piano e forte, który dzięki mechanizmowi młoteczkowemu pozwalał na wydobycie zróżnicowanej dynamiki. Choć początkowo wynalazek nie wzbudził entuzjazmu, artykuł Scipione Maffeiego spopularyzował jego konstrukcję w Europie.
Ważną rolę odegrał Gottfried Silbermann, który ulepszył instrument i wprowadził mechanizm odłączania tłumików. Jego późniejsze modele zyskały uznanie samego Jana Sebastiana Bacha. W XVIII wieku produkcja ruszyła na szeroką skalę w Niemczech, Anglii i Hiszpanii.
Kluczowy etap ewolucji nastąpił na przełomie XVIII i XIX wieku dzięki współpracy Ludwiga van Beethovena z firmą Broadwood. Rosnące wymagania głuchego kompozytora wymusiły budowę instrumentów o większej sile dźwięku i rozpiętości skali. Zastosowano stalową ramę oraz trzy struny na każdy dźwięk, co nadało fortepianowi współczesny kształt. Standardowa skala wzrosła z czasem do 88 klawiszy (7 i ¼ oktawy), choć marka Bösendorfer produkuje modele o pełnych 8 oktawach. Rozwój konstrukcji fortepianu w XIX wieku szedł w parze z postępem technologicznym oraz rosnącymi wymaganiami kompozytorów i wykonawców. Udoskonalano mechanikę klawiatury, zwiększano napięcie strun oraz doskonalono płytę rezonansową, co pozwalało uzyskać pełniejsze i bardziej nośne brzmienie. Dzięki tym zmianom fortepian stał się instrumentem zdolnym wypełnić dźwiękiem duże sale koncertowe, a jednocześnie zachował wrażliwość potrzebną do subtelnej gry kameralnej.
W XX wieku instrument nadal ewoluował, choć jego podstawowa konstrukcja pozostała niezmienna. Nowe materiały, precyzyjniejsza obróbka elementów oraz standaryzacja produkcji wpłynęły na większą trwałość i stabilność stroju. Równocześnie pojawiły się nowe nurty artystyczne, które poszukiwały niestandardowych brzmień, traktując fortepian nie tylko jako instrument melodyczny, lecz także perkusyjny i eksperymentalny.

Współcześnie fortepiany dzielimy ze względu na długość:

1. Gabinetowe (140-180 cm)
2. Salonowe (180-210 cm)
3. Półkoncertowe (210-240 cm)
4. Koncertowe (powyżej 240 cm)

Od XIX wieku fortepian dominuje jako instrument solowy, obecny w twórczości niemal każdego wielkiego kompozytora. Jest także niezbędnym narzędziem w edukacji muzycznej. W XX wieku John Cage zrewolucjonizował jego brzmienie, wprowadzając fortepian preparowany, w którym między struny wkłada się przedmioty takie jak śruby czy gwoździe, by uzyskać nietypowe efekty perkusyjne.

Historia pianin

Poprzednikami pianina były instrumenty klawiszowe, takie jak klawicyterium (rodzaj klawesynu z pionowym naciągiem strun) oraz rzadziej spotykana „żyrafa”. Przełom w rozwoju instrumentów klawiszowych nastąpił na początku XVIII wieku za sprawą włoskiego konstruktora Bartolomea Cristoforiego, który około 1709 roku zbudował pierwszy instrument z mechanizmem młoteczkowym, umożliwiającym kontrolę dynamiki dźwięku.
Pierwsze pianina w formie zbliżonej do współczesnej powstały pod koniec XVIII lub na początku XIX wieku. Ich autorstwo przypisuje się Janowi Schmidtowi z Salzburga lub Grünebergerowi z Halle. W 1802 roku Thomas Loud skonstruował pianino o skośnym naciągu strun, a w 1826 roku Robert Wornum opatentował udoskonalony mechanizm pianinowy, który stał się podstawą konstrukcji stosowanej do dziś.
W XIX wieku pianino zdobyło ogromną popularność, szczególnie w drugiej połowie stulecia, wypierając fortepian z domów mieszczańskich ze względu na mniejsze rozmiary i niższą cenę. Do znanych producentów i konstruktorów należeli m.in. Carl Bechstein, Julius Blüthner, Ignaz Bösendorfer i Ignaz Pleyel. W Polsce po II wojnie światowej pianina produkowano m.in. w fabrykach Defil w Lubinie, Calisia w Kaliszu oraz w Legnickiej Fabryce Fortepianów i Pianin. W drugiej połowie XX wieku pianino stało się podstawowym instrumentem edukacyjnym, wykorzystywanym powszechnie w szkołach muzycznych oraz w domach prywatnych. Jego popularność wynikała z połączenia względnie kompaktowej formy z pełnym, akustycznym brzmieniem oraz mniejszymi wymaganiami przestrzennymi w porównaniu do fortepianu.
Współcześnie, obok tradycyjnych pianin akustycznych, coraz większą rolę odgrywają pianina cyfrowe oraz instrumenty wyposażone w systemy silent, umożliwiające grę na słuchawkach. Rozwiązania te pozwalają łączyć klasyczną technikę gry z nowoczesnymi technologiami, dzięki czemu pianino pozostaje jednym z najczęściej wybieranych instrumentów klawiszowych zarówno przez początkujących, jak i zaawansowanych muzyków.

Mechanika fortepianiu i pianina - najważniejsze różnice

Choć zarówno fortepian, jak i pianino są instrumentami klawiszowymi wyposażonymi w mechanizm młoteczkowy, różnice w ich konstrukcji mają istotny wpływ na sposób gry, kontrolę dynamiki oraz brzmienie. Kluczowym czynnikiem odróżniającym oba instrumenty jest układ strun i działanie mechaniki.
W fortepianie struny ułożone są poziomo, a młoteczki poruszają się ruchem pionowym – uderzają w struny od dołu i natychmiast cofają się pod wpływem grawitacji. Dzięki temu mechanika fortepianowa pozwala na bardzo szybką repetycję dźwięku, nawet bez całkowitego powrotu klawisza do pozycji wyjściowej. Zastosowanie tzw. mechanizmu repetycyjnego (mechaniki podwójnej) umożliwia precyzyjną kontrolę dynamiki i artykulacji, co jest szczególnie ważne w grze koncertowej i repertuarze wirtuozowskim.
W pianinie struny ustawione są pionowo, a młoteczki uderzają w nie ruchem poziomym. Ponieważ grawitacja nie wspomaga powrotu młoteczka, zastosowano dodatkowe sprężyny, które cofają mechanizm po uderzeniu. Powoduje to nieco wolniejszą repetycję dźwięku oraz mniejszą czułość na bardzo subtelne różnice nacisku klawisza w porównaniu do fortepianu. Mimo to nowoczesne mechaniki pianinowe są stabilne i precyzyjne, w pełni wystarczające do nauki, gry domowej oraz edukacji muzycznej.
Podsumowując, mechanika fortepianu oferuje większe możliwości ekspresji, szybszą reakcję i bardziej zaawansowaną kontrolę nad dźwiękiem, co czyni ją idealnym rozwiązaniem dla profesjonalnych pianistów i sal koncertowych. Mechanika pianina natomiast została zaprojektowana z myślą o kompaktowej konstrukcji i praktycznym użytkowaniu, zapewniając solidną funkcjonalność przy mniejszych wymaganiach przestrzennych. Oba rozwiązania mają swoje zalety, a wybór między nimi zależy od potrzeb, warunków oraz poziomu zaawansowania muzyka.